تشييع مىكنند ، براى آنها شهادت مىدهند « 1 » . باز هم در اين زمينه و به همين مضمون رواياتى هست . اينها را براى اين ذكر كردم كه بدانيم حفظ وحدت يكى از هدفهاى اسلامى است و بايد در حدود امكان براى تحقق اين هدف بكوشيم تا مصداق « وَلْتَكُنَ مِنْكُمْ امَّةٌ يَدْعونَ الَى الْخَيْرِ » بوده باشيم . تحقق يافتن اين هدف به هيچ وجه مستلزم اين نيست كه از بعضى اصول يا فروع مسلّم خود دست برداريم . اما قسمت دوم : ببينيم آيا وحدت مسلمين و حسن تفاهم ميان فرق اسلامى جزء منظورهاى حج هست يا نه ؟ كسى كه كوچكترين آشنايى با تعليمات اسلامى داشته باشد ، در اين جهت ترديد نمىكند كه اسلام به عناوين مختلف دستور داده كه مسلمانان دور هم جمع شوند و يكديگر را از نزديك ببينند و از احوال يكديگر مطلع شوند تا دلهاشان به يكديگر نزديك شود و ديوارها از ميان برده شود و شكافها پر شود . همه مىدانيم كه طبق نصوص اسلامى ، عبادت هر اندازه بيشتر در خلوت و دور از چشم ديگران صورت بگيرد به اخلاص نزديكتر است . درعين حال اسلام دستور اكيد داده است كه نماز به جماعت خوانده شود و اجر و ثواب اين عمل را بيش از آنچه تصور مىرود از نماز فرادى بالاتر برده است ، چرا ؟ براى اينكه در اثر جماعت ، مسلمانان از يكديگر باخبر مىشوند و دلهاشان به يكديگر نزديك مىشود . هفته‌اى يك بار نماز جمعه قرار داده است و مقرر كرده است در شعاع يك فرسخ در يك فرسخ بر همه واجب است كه شركت كنند . در نماز جمعه ( كه همان نماز ظهر روز جمعه است ولى با تشريفات خاصى ) به جاى دو ركعت آن ، دو خطابه قرار داده است كه امام در آن خطابه علاوه بر مواعظ ، اخبار اقطار عالم اسلام را به اطلاع آنها مىرساند و مصالح عمومى آنها را با آنها درميان مىگذارد . نماز جماعت يك اجتماع روزانه است و نماز جمعه يك اجتماع عمومىتر هفتگى است . نماز عيد فطر و نماز عيد اضحى دو عبادت اجتماعى ديگر است كه سالانه است . از همهء اجتماعات اسلامى مهمتر و عمومىتر و طولانىتر و متنوع‌تر برنامهء حج

--> ( 1 ) . كافى ، ج 2 / ص 636 .